Ustawa antylichwiarska: limity kosztów pozaodsetkowych i zasady dla firm

Jakie są nowe limity kosztów pozaodsetkowych?

Ustawa antylichwiarska reguluje koszty pozaodsetkowe wyłącznie w kredytach konsumenckich — czyli udzielanych osobom fizycznym nieprowadzącym działalności gospodarczej. W relacjach B2B (firma–firma) obowiązuje swoboda umów z art. 353¹ Kodeksu cywilnego: strony samodzielnie kształtują warunki finansowania, w tym koszt obsługi długu.

Dla zobowiązań konsumenckich obecne limity kosztów pozaodsetkowych (dodatkowe opłaty jak prowizje i ubezpieczenia) wynoszą 10% kwoty pożyczki jako część stała, plus 10% za każdy rok trwania umowy, z absolutnym sufitem całkowitych kosztów pozaodsetkowych wynoszącym 45% pożyczonej kwoty. Dla pożyczek krótkoterminowych (do 30 dni) limit wynosi 5% kwoty.

Dla pożyczek konsumenckich do 30 dni limit wynosi 5% kwoty. Przy dłuższych umowach obowiązuje wzór dwuskładnikowy: 10% kapitału plus 10% za każdy rok. Przykład: przy 1000 zł na rok prowizje, marże i ubezpieczenia łącznie nie mogą przekroczyć 200 zł. Niezależnie od okresu kredytowania łączne koszty pozaodsetkowe nie mogą przekroczyć 45% pożyczonej kwoty.

Ważna zasada dotycząca prowizji: wlicza się ona do ustawowego limitu kosztów pozaodsetkowych — pożyczkodawca nie może doliczać jej „poza" ustawowym sufitem.

Zestawienie nowych limitów i zasad informacyjnych przedstawia poniższa tabela:

Nowe limity kosztów pozaodsetkowych w ustawie antylichwiarskiej (kredyty konsumenckie)

Nowelizacja zawiera też mechanizm blokujący spiralę zadłużenia (narastanie długu przez kolejne pożyczki). Jeśli konsument zaciąga kolejną pożyczkę u tego samego podmiotu w ciągu 120 dni od daty zawarcia poprzedniej — która nie została w pełni spłacona — limity kosztów liczy się od kwoty pierwotnego zobowiązania. Uniemożliwia to wielokrotne naliczanie maksymalnych opłat przy tzw. rolowaniu długu (przedłużaniu starej pożyczki nową).

Ustawa nakłada też na pożyczkodawców konsumenckich obowiązek rzetelnej oceny zdolności kredytowej klienta. Ma to zapobiegać udzielaniu finansowania osobom, które nie będą w stanie go spłacić.

Obowiązek badania zdolności kredytowej: rola BIK

Każda instytucja finansowa udzielająca kredytu konsumenckiego ma ustawowy obowiązek sprawdzenia zdolności kredytowej przed podpisaniem umowy. Jeśli ocena wykaże, że spłata jest nieprawdopodobna, kredyt musi zostać odrzucony — to główny mechanizm blokujący spiralę zadłużenia.

Proces weryfikacji przebiega według ściśle określonych reguł, które chronią interesy klienta:

Proces weryfikacji zdolności kredytowej i ochrona przed zadłużeniem

1. Wymóg badania zdolności kredytowej — Ustawa antylichwiarska uzależnia udzielenie pożyczki pozabankowej od posiadania przez klienta zdolności kredytowej, co pożyczkodawcy muszą zweryfikować.
2. Szczegółowa ocena po nowelizacji — Od 18 maja 2023 roku przepisy wymagają bardziej szczegółowego badania zdolności kredytowej oraz precyzyjnego definiowania kosztów innych niż odsetki.
3. Cel: zapobieganie spirali zadłużenia — Głównym celem regulacji jest ochrona konsumentów przed nieproporcjonalnie wysokimi kosztami pożyczek, które często prowadzą do spirali zadłużenia.

Dla banków i SKOK pobranie danych z Biura Informacji Kredytowej (BIK) jest prawnym obowiązkiem przy ocenie konsumenta — nie opcjonalnym krokiem, ale warunkiem koniecznym. Bank nie może pominąć BIK. Od 18 maja 2023 roku raportowaniu do tej bazy podlegają wszystkie nowo udzielane pożyczki konsumenckie — zarówno bankowe, jak i pozabankowe. Ocena wiarygodności w systemie BIK opiera się na twardych danych: historii spłat, obecnym zadłużeniu, liczbie i rodzaju aktywnych zobowiązań oraz częstotliwości zapytań kredytowych. Scoring BIK mierzy się w skali 1–100 (od 2018 roku).

Nowelizacja ustawy wprowadza jednoznaczne kryterium decyzyjne w relacjach konsumenckich: kredyt można udzielić wyłącznie wtedy, gdy wynik badania wskazuje, że wykonanie zobowiązań jest prawdopodobne (wg UOKiK). Przy negatywnej ocenie zdolności kredytowej instytucja finansowa ma prawny zakaz wypłaty środków. Przepisy wprost stanowią, że badanie zdolności kredytowej ma być dokonywane w interesie konsumenta w celu zapobiegania nadmiernemu zadłużeniu.

Nowe regulacje konsumenckie uszczelniają system przez wymóg korzystania z co najmniej dwóch baz danych — Biura Informacji Kredytowej oraz biur informacji gospodarczej (BIG). Pożyczkodawca uzyskuje pełny obraz sytuacji finansowej wnioskodawcy, co ma przeciąć możliwość spłacania jednych długów kolejnymi pożyczkami.

W finansowaniu biznesowym zasady działają inaczej. Przedsiębiorca z negatywną historią w BIK może sięgnąć po pożyczkę dla firm od pozabankowego pożyczkodawcy — tu podstawą oceny jest wartość nieruchomości stanowiącej zabezpieczenie, nie scoring BIK.

Wymogi dla firm pożyczkowych: kapitał i nadzór KNF

Od 2024 roku instytucje pożyczkowe udzielające kredytów konsumenckich podlegają nadzorowi Komisji Nadzoru Finansowego (KNF) i muszą posiadać minimalny kapitał zakładowy w wysokości 1 000 000 zł (słownie: jeden milion złotych), wpłacony wyłącznie gotówkowo, bez możliwości finansowania go z zewnętrznych pożyczek. To pięciokrotny wzrost względem poprzedniego progu wynoszącego 200 tys. zł.

Nowelizacja przepisów znana jako ustawa antylichwiarska pięciokrotnie podniosła poprzedni próg wejścia na rynek — z 200 tys. zł do 1 000 000 zł. Nowe ramy prawne częściowo wynikają z wdrażania standardów EBA (Europejski Urząd Nadzoru Bankowego — unijna instytucja odpowiedzialna za spójność regulacyjną i stabilność sektora finansowego w UE).

Zgodnie z art. 59a ustawy o kredycie konsumenckim instytucja pożyczkowa działająca na rynku konsumenckim musi spełniać następujące wymogi formalne i operacyjne:

• Kapitał zakładowy: Minimalna kwota 1 mln zł musi zostać pokryta wyłącznie wkładem pieniężnym — aport rzeczowy jest niedopuszczalny.
• Źródło finansowania: Środki na kapitał nie mogą pochodzić z kredytu, pożyczki, emisji obligacji ani źródeł nieudokumentowanych.
• Forma prawna: Działalność może być prowadzona wyłącznie w formie spółki akcyjnej lub spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z powołaną radą nadzorczą.
• Rejestr KNF: Obowiązkowy wpis do rejestru instytucji pożyczkowych potwierdza status kredytodawcy w rozumieniu ustawy z 12.05.2011 r.
• Sprawozdawczość: Firmy składają do KNF kwartalne oraz roczne sprawozdania z działalności pośrednictwa i udzielania kredytów konsumenckich.

Nadzór KNF nad sektorem pożyczkowym jest odrębny od reżimu Prawa bankowego, ale daje regulatorowi szerokie uprawnienia dyscyplinujące. Za stwierdzone naruszenia KNF może nałożyć na instytucję karę pieniężną do 15 mln zł. Na członków zarządu bezpośrednio odpowiedzialnych za uchybienia — do 150 tys. zł. Najsurowszą sankcją jest wykreślenie podmiotu z rejestru, co skutkuje natychmiastowym zakazem udzielania nowych pożyczek konsumenckich. Przy obliczaniu kapitału dla nowych podmiotów stosuje się kurs średni Narodowego Banku Polskiego (NBP) z dnia rozpoczęcia działalności.

Warto zaznaczyć, że przepisy te dotyczą wyłącznie rynku konsumenckiego. Podmioty udzielające pożyczek przedsiębiorcom — w oparciu o swobodę umów (art. 353¹ KC) — działają poza reżimem ustawy o kredycie konsumenckim i nie podlegają obowiązkowi wpisu do rejestru KNF instytucji pożyczkowych.

Czy pożyczka jest zgodna z prawem? Kryteria weryfikacji

Zgodność umowy pożyczki konsumenckiej z prawem zależy od spełnienia kryteriów weryfikacyjnych, które ograniczają koszty i chronią przed nadmiernym zadłużeniem. Kluczowe parametry — limity kosztów pozaodsetkowych czy zasady zabezpieczeń — wynikają bezpośrednio z przepisów znowelizowanych przez ustawę antylichwiarską.

Kluczowe kryteria weryfikacji zgodności umowy pożyczki konsumenckiej z prawem

• Limit kosztów pozaodsetkowych — Dla pożyczek do 30 dni koszty te nie mogą przekroczyć 5% kwoty kredytu
• Limit kosztów pozaodsetkowych — Dla pożyczek powyżej 30 dni limit wynosi 20% kwoty kredytu
• Maksymalny pułap kosztów całkowitych — Koszty pozaodsetkowe w żadnym przypadku nie mogą być wyższe niż 45% całkowitej kwoty kredytu
• Zgodność zabezpieczenia z sumą długu — Wartość zabezpieczenia nie może przekraczać sumy kapitału, odsetek maksymalnych oraz dopuszczalnych kosztów pozaodsetkowych
• Okres przedawnienia roszczeń — Czas, po którym wierzyciel traci możliwość sądowego dochodzenia roszczeń, jest ściśle określony w Kodeksie cywilnym

Koszty pozaodsetkowe podlegają rygorystycznym limitom zależnym od czasu trwania umowy. Dla pożyczek krótkoterminowych (do 30 dni) limit wynosi 5% kwoty kredytu, dla zobowiązań powyżej 30 dni — 20%. Ustawa antylichwiarska obniża koszty pozaodsetkowe do maksymalnego pułapu 45% całkowitej kwoty kredytu w całym okresie kredytowania. Cel: zapobiec kumulacji opłat w długich harmonogramach spłat.

Istotnym mechanizmem ochronnym jest obowiązkowa weryfikacja zdolności kredytowej. Zgodnie z art. 9 dyrektywy 2008/48/WE oraz polskimi przepisami instytucje pożyczkowe muszą uzależnić udzielenie finansowania konsumenckiego od pozytywnego wyniku tej oceny. Wymóg dotyczy profesjonalnych podmiotów rynku finansowego — nie pożyczek udzielanych przez osoby prywatne. Dyrektywa 2008/48/WE obejmuje kredyty od 200 do 75 000 EUR i wskazuje ocenę zdolności kredytowej oraz RRSO (Rzeczywistą Roczną Stopę Oprocentowania, czyli całkowity koszt kredytu w ujęciu rocznym) jako kluczowe elementy ochrony konsumenta.

Kolejnym kryterium jest adekwatne zabezpieczenie pożyczki konsumenckiej. Prawo zakazuje nadmiernego zabezpieczania roszczeń — jego wartość nie może przekraczać sumy kapitału, odsetek maksymalnych oraz dopuszczalnych kosztów pozaodsetkowych. Próby obejścia tych regulacji, np. przez lombardy stosujące umowy sprzedaży z prawem odkupu zamiast klasycznego zastawu, są monitorowane przez organy nadzorcze. Podmioty te, dysponujące kapitałem min. 1 mln zł (po nowelizacji), muszą posiadać wpis do rejestru KNF, aby legalnie świadczyć usługi na rynku konsumenckim.

Ostatnim etapem weryfikacji jest przedawnienie pożyczki, które reguluje Kodeks cywilny. Po upływie ustawowego terminu wierzyciel traci możliwość sądowego dochodzenia roszczeń — to koniec drogi dla egzekucji (przymusowe ściągnięcie należności) długu. Ustawa o zmianie ustaw w celu przeciwdziałania lichwie zmienia Kodeks cywilny w zakresie ochrony dłużnika, integrując zasady przedawnienia z nowymi limitami kosztów. Ogranicza to ryzyko dochodzenia zawyżonych opłat po latach.

Dla porównania: w Niemczech brak sztywnego ustawowego limitu kosztów pozaodsetkowych analogicznego do polskiego pułapu 45%, jednak tamtejszy system opiera się na silniejszej kontroli sądowej nadmiernych klauzul umownych. Polskie rozwiązanie jest pod tym względem bardziej precyzyjne legislacyjnie.

Ustawa antylichwiarska a dyrektywa CCD2: wpływ na BNPL

Dyrektywa o kredycie konsumenckim (reforma CCD2) zamyka lukę prawną dla modelu kup teraz, zapłać później (BNPL): nawet „darmowe" raty podlegają teraz limitowi kosztów pozaodsetkowych i obowiązkowej weryfikacji zdolności kredytowej. Polski limit kwotowy 255 550 zł zostaje zniesiony na rzecz unijnego progu 100 000 EUR. Kluczowy mechanizm ochronny wprowadza projektowany art. 720² § 2 Kodeksu cywilnego, a Polska miała czas na wdrożenie dyrektywy do 20 listopada 2025 roku — z vacatio legis (okresu między uchwaleniem a wejściem w życie ustawy) 25 miesięcy.

BNPL (płatności odroczone) przez lata funkcjonowały poza głównym nurtem regulacji kredytowych — model „kup teraz, zapłać później" bez jawnych opłat nie był traktowany jako kredyt konsumencki. CCD2 to zmienia. Nawet umowy zakładające brak opłat podlegają teraz limitom kosztów i obowiązkowi weryfikacji zdolności kredytowej. Koniec z luką, którą część podmiotów aktywnie wykorzystywała.

Konkretny mechanizm ochronny określa projektowany art. 720² § 2 Kodeksu cywilnego: pozaodsetkowe koszty pożyczki w całym okresie spłaty nie mogą przekroczyć ustawowego limitu. Limit dotyczy zarówno firm pożyczkowych świadczących usługi konsumentom, jak i dostawców BNPL.

Równie istotna jest zmiana zakresu kwotowego. CCD2 znosi obecny polski limit maksymalnej kwoty kredytu konsumenckiego wynoszący 255 550 zł i zastępuje go unijnym progiem 100 000 EUR. Ochrona obejmuje więc zobowiązania o wyższej wartości — z wyłączeniem kredytów hipotecznych.

Co do harmonogramu: Polska była zobowiązana wdrożyć dyrektywę do 20 listopada 2025 roku, a przepisy miały zacząć obowiązywać od 20 listopada 2026 roku. Według stanu na 2026 rok ustawa antylichwiarska wdrażająca te regulacje nie została jeszcze uchwalona. Dla sektora płatności odroczonych oznacza to przedłużający się stan niepewności prawnej.

Finansowanie B2B: inne zasady, inne możliwości

Opisane wyżej regulacje — limity kosztów pozaodsetkowych, obowiązek weryfikacji zdolności kredytowej, nadzór KNF — dotyczą wyłącznie kredytów konsumenckich. Przedsiębiorcy działają na innej podstawie prawnej: art. 353¹ Kodeksu cywilnego (zasada swobody umów) pozwala stronom samodzielnie ukształtować warunki finansowania biznesowego, w tym koszt obsługi długu i formę zabezpieczenia.

W praktyce oznacza to, że firma z negatywną historią kredytową, z krótkim stażem działalności lub bez zdolności kredytowej w rozumieniu bankowym — może sięgnąć po finansowanie pozabankowe oparte na wartości nieruchomości. Horyzont Capital udziela pożyczek dla firm pod zastaw nieruchomości (LTV do 60%) bez badania BIK — podstawą oceny jest wartość zabezpieczenia, nie scoring. Decyzja zapada w 2 godziny, środki są dostępne nawet w 24 godziny od pierwszego kontaktu, a wypłata następuje natychmiast po podpisaniu aktu notarialnego.

Jeśli Twoja firma ma negatywną historię w BIK lub bank odmówił finansowania, sprawdź pożyczkę dla firm bez zdolności kredytowej — alternatywę opartą na nieruchomości, a nie ocenie scoringowej.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 października 2022 r. o zmianie ustaw w celu przeciwdziałania lichwie (orka.sejm.gov.pl, źródło rządowe)
2. Koszty pożyczek — informacje UOKiK (uokik.gov.pl, źródło rządowe)
3. Chwilówki — postępowania UOKiK (uokik.gov.pl, źródło rządowe)
4. Zdolność kredytowa — Prezes UOKiK mówi „sprawdzam" (uokik.gov.pl, źródło rządowe)
5. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów — materiały (uokik.gov.pl, źródło rządowe)